Sarp
New member
Per ardua ad alta ne demek? Farklı kültürlerde zorluklardan yükselmeye uzanan bir anlayış
Per ardua ad alta ne demek?
Bir yerde “Per ardua ad alta” ifadesini gördüğümde ilk dikkatimi çeken şey, birkaç kelimeyle oldukça güçlü bir hayat felsefesi anlatması oldu. Latince olan bu ifade kabaca “zorluklar aracılığıyla yükseklere”, daha akıcı bir Türkçeyle “zorlukları aşarak yücelere ulaşmak”, “sıkıntılar içinden yüksek hedeflere ulaşmak” şeklinde çevrilebilir. University of Birmingham da kendi mottosunu “through efforts to high achievements”, yani çabalar aracılığıyla yüksek başarılara ulaşmak şeklinde açıklıyor.
Burada önemli bir ayrıntı var: “Per ardua ad alta”, sıkça onunla karıştırılan “Per ardua ad astra” ile aynı ifade değildir. “Per ardua ad astra” daha çok “zorluklar içinden yıldızlara” anlamında kullanılır ve Birleşik Krallık Kraliyet Hava Kuvvetleri başta olmak üzere çeşitli hava kuvvetlerinin mottolarında görülür. “Per ardua ad alta” ise “yükseklere ulaşma” fikrini doğrudan vurgular.
Bence ifadenin ilginç tarafı tam da burada başlıyor. Çünkü “yükseklik” kelimesini yalnızca para, kariyer veya makam olarak okumak oldukça dar bir yorum olur. Farklı toplumlarda “yükseğe çıkmak” başka şeyler ifade edebilir: akademik başarı, aileyi gururlandırmak, topluma fayda sağlamak, manevi olgunlaşmak, bağımsızlaşmak, başkalarının hayatını iyileştirmek veya kişinin kendi sınırlarını aşması…
Latince ifadenin arkasındaki düşünce
“Per” Latince'de “aracılığıyla, üzerinden, yoluyla”; “ardua” zorlu veya sarp şeyleri; “ad” ise “-e, -a doğru”; “alta” da yüksek şeyleri veya yüksekleri ifade eder. Dolayısıyla ifade kelime kelime düşünüldüğünde bile hareket hâlindeki bir insan fikri ortaya çıkar: Önünde bir güçlük vardır ve kişi bu güçlüğün içinden geçerek daha yüksek bir noktaya yönelir.
Bu anlayış yalnızca modern başarı kültürüne ait değil. İnsan toplumlarının çok eski anlatılarında da kahramanın bir sınavdan geçmesi, ardından değişerek geri dönmesi veya daha yüksek bir statüye ulaşması sık rastlanan bir motiftir.
Antik Yunan mitolojisindeki kahramanlık anlatılarından Hint destanlarına, Japon savaşçı geleneklerinden Avrupa'nın şövalyelik hikâyelerine kadar “sınav → mücadele → dönüşüm” zincirini görmek mümkün. Bu nedenle “Per ardua ad alta”yı tek bir kültürün düşüncesi olarak değil, farklı kültürlerde farklı biçimlerde ortaya çıkan ortak bir insanlık temasının Latince özeti olarak okumak daha anlamlı geliyor.
Ancak burada bir uyarı yapmak gerekiyor. “Bütün kültürler aynı şekilde zorlukları yüceltir” demek doğru olmaz. Kültürler, başarıya ulaşmanın ne olduğunu ve başarının kiminle paylaşılması gerektiğini farklı biçimlerde tanımlar.
Batı toplumlarında bireysel başarı ve yükselme fikri
Özellikle modern Batı toplumlarında “yükseklere ulaşmak” çoğu zaman bireyin kişisel yolculuğuyla ilişkilendiriliyor. Kariyer yapmak, kendi ayakları üzerinde durmak, bir meslekte uzmanlaşmak, girişim kurmak veya ekonomik bağımsızlık kazanmak bunun örnekleri.
Bu noktada “Per ardua ad alta” kolayca bir kişisel gelişim sloganına dönüşebiliyor: Çok çalış, engelleri aş, hedefini belirle ve başarıya ulaş.
ABD gibi bireysel özerkliğin güçlü biçimde vurgulandığı kültürel ortamlarda bu yorum oldukça tanıdık. Amerikan kültürü üzerine yapılan araştırmalar da bağımsızlık ve özerklik fikrinin çocukların ve yetişkinlerin benlik anlayışını etkilediğini gösteriyor. Fakat aynı araştırmalar bağımsızlığın ilişkilerden tamamen kopuk olmadığını, kişinin benliğinin sosyal ilişkiler içerisinde geliştiğini de vurguluyor.
Dolayısıyla “Ben tek başıma başardım” anlatısı gerçekte çoğu zaman eksiktir. Bir kişinin diplomasının arkasında ailesi, öğretmenleri, arkadaşları, ekonomik koşulları, toplumun eğitim sistemi ve hatta doğduğu ülkenin kurumları vardır.
Bence “Per ardua ad alta”nın modern dünyadaki en sağlıklı yorumu da burada ortaya çıkıyor: Kişisel başarı önemlidir ama hiçbir başarı tamamen kişisel değildir.
Doğu Asya'da zorluk, aile ve toplumsal sorumluluk
Japonya, Güney Kore ve Çin gibi toplumlarda başarı fikrini yalnızca Batılı anlamdaki “bireysel yükselme” üzerinden okumak yanıltıcı olabilir. Doğu Asya toplumları kendi içinde son derece farklı olsa da eğitim, aile sorumluluğu, toplumsal beklenti ve uzun vadeli çaba gibi unsurların önemli olduğu örnekler bulunuyor.
Örneğin Doğu Asya öğrencilerinin motivasyonunu inceleyen güncel araştırmalar; ailecilik, ilişkisel benlik anlayışı, kolektif başarı algısı, öz-eleştiri ve yoğun emek vurgusunun motivasyon biçimlerini etkileyebildiğini ortaya koyuyor.
Burada “yükseğe ulaşmak” kişinin yalnızca kendisi için ulaştığı bir nokta olmayabilir. Bir öğrencinin üniversiteye girmesi ailesinin fedakârlığının karşılığı olarak görülebilir. Bir kişinin kariyerindeki başarısı ailenin sosyal konumunu etkileyebilir. Dolayısıyla aynı Latince ifade farklı bir kültürel bağlamda “Ben yükseldim”den çok, “Bizim için daha iyi bir noktaya geldik” şeklinde yorumlanabilir.
Bu ayrım bana oldukça önemli geliyor. Çünkü başarı kavramını sadece bireysel rekabet üzerinden değerlendirdiğimizde, başka toplumların başarı anlayışlarını yanlış okuyabiliriz.
Üstelik güncel kültür psikolojisi de dünyayı basit biçimde “Batı bireysel, Doğu kolektivist” şeklinde ikiye ayırmanın yetersiz olduğunu vurguluyor. Kültürler kendi içinde çeşitlilik taşıyor ve zaman içinde değişiyor.
Türkiye açısından “Per ardua ad alta” nasıl okunabilir?
Türkiye bu konuda özellikle ilginç bir örnek oluşturuyor. Çünkü bireysel başarı beklentisi ile aile ve sosyal çevrenin beklentileri çoğu zaman aynı anda bulunabiliyor.
Bir genç üniversiteye girmek isteyebilir. Bu onun kişisel hedefidir. Fakat aynı zamanda ailesinin beklentisi, ekonomik koşullar, akrabaların düşünceleri, “iyi bir meslek sahibi olma” baskısı ve toplumdaki başarı tanımları da kararlarını etkileyebilir.
Benzer şekilde bir kişinin iş hayatında yükselmesi yalnızca “kendi başarısı” olarak değerlendirilmez. Ailesine ekonomik destek olması, anne-babasının gurur duyması veya çevresinde saygınlık kazanması da başarının parçası hâline gelebilir.
Bu nedenle Türkiye'de “Per ardua ad alta”yı “ne pahasına olursa olsun bireysel başarı” şeklinde yorumlamak bana eksik geliyor. Daha kapsayıcı bir yorum, “zorlukları aşarak hem kendin hem de değer verdiğin insanlar için daha yüksek bir noktaya ulaşmak” olabilir.
Fakat bunun diğer tarafını da unutmamak gerekir: Ailenin veya toplumun beklentileri bazen bireyin kendi tercihlerini bastırabilir. O zaman “yükseğe ulaşmak” gerçekten kimin hedefidir sorusu ortaya çıkar.
Bir insanın ailesinin istediği mesleğe sahip olması mı başarıdır, yoksa kendi seçtiği ama daha zor olan yolda ilerlemesi mi?
Erkekler başarıya, kadınlar ilişkilere mi odaklanır?
Burada dikkatli olunması gereken bir konu var. Erkeklerin bireysel başarıya, kadınların ise ilişkilere daha fazla önem verdiği yönündeki gözlem bazı araştırmalarla kısmen ilişkilendirilebilse de bunu “erkekler böyledir, kadınlar şöyledir” biçiminde kesin bir biyolojik gerçek olarak sunmak doğru olmaz.
Bazı psikolojik araştırmalar kadınların ilişkisel bağımlılık boyutunda, erkeklerin ise bağımsızlık ve araçsal yönelim boyutunda ortalama olarak daha yüksek puanlar gösterebildiğini bulmuştur. Ayrıca 26 yayından 5.962 katılımcıyı kapsayan bir meta-analiz, kadınlarda örtük bağlılık/yakınlık motivasyonunun ortalamada daha yüksek olduğunu bildirmiştir. Aynı çalışmada güç ve başarı motivasyonu açısından aynı büyüklükte bir kadın-erkek farkı bulunmamıştır.
Bu son nokta özellikle önemli.
Kadınların ilişkilere daha fazla önem vermesi, onların başarıya önem vermediği anlamına gelmez. Aynı şekilde erkeklerin kariyer veya statüye önem vermesi, onların aile ve arkadaşlık ilişkilerini önemsemediği anlamına gelmez.
Sosyal rol teorisi de kadın ve erkek davranışlarındaki bazı farklılıkların, toplumların insanları farklı rollere yönlendirmesiyle ilişkili olabileceğini savunuyor. Tarihsel olarak bakım verme rollerinin kadınlarla, ekonomik sağlayıcılık ve statü rollerinin erkeklerle daha fazla ilişkilendirilmesi, zaman içinde davranış beklentilerini de şekillendirebiliyor.
Bu yüzden “Per ardua ad alta” üzerinden cinsiyet meselesine baktığımızda şöyle daha dengeli bir sonuç çıkıyor:
Erkekler çoğu toplumda başarının bağımsızlık, statü ve performans boyutuyla daha erken sosyalleştirilebilirken kadınlar ilişki, bakım ve toplumsal bağların korunması yönünde daha fazla beklentiyle karşılaşabilir. Ancak bunlar kesin kişilik sınırları değil, kültürel olarak şekillenen eğilimlerdir.
Per ardua ad alta ne demek?
Bir yerde “Per ardua ad alta” ifadesini gördüğümde ilk dikkatimi çeken şey, birkaç kelimeyle oldukça güçlü bir hayat felsefesi anlatması oldu. Latince olan bu ifade kabaca “zorluklar aracılığıyla yükseklere”, daha akıcı bir Türkçeyle “zorlukları aşarak yücelere ulaşmak”, “sıkıntılar içinden yüksek hedeflere ulaşmak” şeklinde çevrilebilir. University of Birmingham da kendi mottosunu “through efforts to high achievements”, yani çabalar aracılığıyla yüksek başarılara ulaşmak şeklinde açıklıyor.
Burada önemli bir ayrıntı var: “Per ardua ad alta”, sıkça onunla karıştırılan “Per ardua ad astra” ile aynı ifade değildir. “Per ardua ad astra” daha çok “zorluklar içinden yıldızlara” anlamında kullanılır ve Birleşik Krallık Kraliyet Hava Kuvvetleri başta olmak üzere çeşitli hava kuvvetlerinin mottolarında görülür. “Per ardua ad alta” ise “yükseklere ulaşma” fikrini doğrudan vurgular.
Bence ifadenin ilginç tarafı tam da burada başlıyor. Çünkü “yükseklik” kelimesini yalnızca para, kariyer veya makam olarak okumak oldukça dar bir yorum olur. Farklı toplumlarda “yükseğe çıkmak” başka şeyler ifade edebilir: akademik başarı, aileyi gururlandırmak, topluma fayda sağlamak, manevi olgunlaşmak, bağımsızlaşmak, başkalarının hayatını iyileştirmek veya kişinin kendi sınırlarını aşması…
Latince ifadenin arkasındaki düşünce
“Per” Latince'de “aracılığıyla, üzerinden, yoluyla”; “ardua” zorlu veya sarp şeyleri; “ad” ise “-e, -a doğru”; “alta” da yüksek şeyleri veya yüksekleri ifade eder. Dolayısıyla ifade kelime kelime düşünüldüğünde bile hareket hâlindeki bir insan fikri ortaya çıkar: Önünde bir güçlük vardır ve kişi bu güçlüğün içinden geçerek daha yüksek bir noktaya yönelir.
Bu anlayış yalnızca modern başarı kültürüne ait değil. İnsan toplumlarının çok eski anlatılarında da kahramanın bir sınavdan geçmesi, ardından değişerek geri dönmesi veya daha yüksek bir statüye ulaşması sık rastlanan bir motiftir.
Antik Yunan mitolojisindeki kahramanlık anlatılarından Hint destanlarına, Japon savaşçı geleneklerinden Avrupa'nın şövalyelik hikâyelerine kadar “sınav → mücadele → dönüşüm” zincirini görmek mümkün. Bu nedenle “Per ardua ad alta”yı tek bir kültürün düşüncesi olarak değil, farklı kültürlerde farklı biçimlerde ortaya çıkan ortak bir insanlık temasının Latince özeti olarak okumak daha anlamlı geliyor.
Ancak burada bir uyarı yapmak gerekiyor. “Bütün kültürler aynı şekilde zorlukları yüceltir” demek doğru olmaz. Kültürler, başarıya ulaşmanın ne olduğunu ve başarının kiminle paylaşılması gerektiğini farklı biçimlerde tanımlar.
Batı toplumlarında bireysel başarı ve yükselme fikri
Özellikle modern Batı toplumlarında “yükseklere ulaşmak” çoğu zaman bireyin kişisel yolculuğuyla ilişkilendiriliyor. Kariyer yapmak, kendi ayakları üzerinde durmak, bir meslekte uzmanlaşmak, girişim kurmak veya ekonomik bağımsızlık kazanmak bunun örnekleri.
Bu noktada “Per ardua ad alta” kolayca bir kişisel gelişim sloganına dönüşebiliyor: Çok çalış, engelleri aş, hedefini belirle ve başarıya ulaş.
ABD gibi bireysel özerkliğin güçlü biçimde vurgulandığı kültürel ortamlarda bu yorum oldukça tanıdık. Amerikan kültürü üzerine yapılan araştırmalar da bağımsızlık ve özerklik fikrinin çocukların ve yetişkinlerin benlik anlayışını etkilediğini gösteriyor. Fakat aynı araştırmalar bağımsızlığın ilişkilerden tamamen kopuk olmadığını, kişinin benliğinin sosyal ilişkiler içerisinde geliştiğini de vurguluyor.
Dolayısıyla “Ben tek başıma başardım” anlatısı gerçekte çoğu zaman eksiktir. Bir kişinin diplomasının arkasında ailesi, öğretmenleri, arkadaşları, ekonomik koşulları, toplumun eğitim sistemi ve hatta doğduğu ülkenin kurumları vardır.
Bence “Per ardua ad alta”nın modern dünyadaki en sağlıklı yorumu da burada ortaya çıkıyor: Kişisel başarı önemlidir ama hiçbir başarı tamamen kişisel değildir.
Doğu Asya'da zorluk, aile ve toplumsal sorumluluk
Japonya, Güney Kore ve Çin gibi toplumlarda başarı fikrini yalnızca Batılı anlamdaki “bireysel yükselme” üzerinden okumak yanıltıcı olabilir. Doğu Asya toplumları kendi içinde son derece farklı olsa da eğitim, aile sorumluluğu, toplumsal beklenti ve uzun vadeli çaba gibi unsurların önemli olduğu örnekler bulunuyor.
Örneğin Doğu Asya öğrencilerinin motivasyonunu inceleyen güncel araştırmalar; ailecilik, ilişkisel benlik anlayışı, kolektif başarı algısı, öz-eleştiri ve yoğun emek vurgusunun motivasyon biçimlerini etkileyebildiğini ortaya koyuyor.
Burada “yükseğe ulaşmak” kişinin yalnızca kendisi için ulaştığı bir nokta olmayabilir. Bir öğrencinin üniversiteye girmesi ailesinin fedakârlığının karşılığı olarak görülebilir. Bir kişinin kariyerindeki başarısı ailenin sosyal konumunu etkileyebilir. Dolayısıyla aynı Latince ifade farklı bir kültürel bağlamda “Ben yükseldim”den çok, “Bizim için daha iyi bir noktaya geldik” şeklinde yorumlanabilir.
Bu ayrım bana oldukça önemli geliyor. Çünkü başarı kavramını sadece bireysel rekabet üzerinden değerlendirdiğimizde, başka toplumların başarı anlayışlarını yanlış okuyabiliriz.
Üstelik güncel kültür psikolojisi de dünyayı basit biçimde “Batı bireysel, Doğu kolektivist” şeklinde ikiye ayırmanın yetersiz olduğunu vurguluyor. Kültürler kendi içinde çeşitlilik taşıyor ve zaman içinde değişiyor.
Türkiye açısından “Per ardua ad alta” nasıl okunabilir?
Türkiye bu konuda özellikle ilginç bir örnek oluşturuyor. Çünkü bireysel başarı beklentisi ile aile ve sosyal çevrenin beklentileri çoğu zaman aynı anda bulunabiliyor.
Bir genç üniversiteye girmek isteyebilir. Bu onun kişisel hedefidir. Fakat aynı zamanda ailesinin beklentisi, ekonomik koşullar, akrabaların düşünceleri, “iyi bir meslek sahibi olma” baskısı ve toplumdaki başarı tanımları da kararlarını etkileyebilir.
Benzer şekilde bir kişinin iş hayatında yükselmesi yalnızca “kendi başarısı” olarak değerlendirilmez. Ailesine ekonomik destek olması, anne-babasının gurur duyması veya çevresinde saygınlık kazanması da başarının parçası hâline gelebilir.
Bu nedenle Türkiye'de “Per ardua ad alta”yı “ne pahasına olursa olsun bireysel başarı” şeklinde yorumlamak bana eksik geliyor. Daha kapsayıcı bir yorum, “zorlukları aşarak hem kendin hem de değer verdiğin insanlar için daha yüksek bir noktaya ulaşmak” olabilir.
Fakat bunun diğer tarafını da unutmamak gerekir: Ailenin veya toplumun beklentileri bazen bireyin kendi tercihlerini bastırabilir. O zaman “yükseğe ulaşmak” gerçekten kimin hedefidir sorusu ortaya çıkar.
Bir insanın ailesinin istediği mesleğe sahip olması mı başarıdır, yoksa kendi seçtiği ama daha zor olan yolda ilerlemesi mi?
Erkekler başarıya, kadınlar ilişkilere mi odaklanır?
Burada dikkatli olunması gereken bir konu var. Erkeklerin bireysel başarıya, kadınların ise ilişkilere daha fazla önem verdiği yönündeki gözlem bazı araştırmalarla kısmen ilişkilendirilebilse de bunu “erkekler böyledir, kadınlar şöyledir” biçiminde kesin bir biyolojik gerçek olarak sunmak doğru olmaz.
Bazı psikolojik araştırmalar kadınların ilişkisel bağımlılık boyutunda, erkeklerin ise bağımsızlık ve araçsal yönelim boyutunda ortalama olarak daha yüksek puanlar gösterebildiğini bulmuştur. Ayrıca 26 yayından 5.962 katılımcıyı kapsayan bir meta-analiz, kadınlarda örtük bağlılık/yakınlık motivasyonunun ortalamada daha yüksek olduğunu bildirmiştir. Aynı çalışmada güç ve başarı motivasyonu açısından aynı büyüklükte bir kadın-erkek farkı bulunmamıştır.
Bu son nokta özellikle önemli.
Kadınların ilişkilere daha fazla önem vermesi, onların başarıya önem vermediği anlamına gelmez. Aynı şekilde erkeklerin kariyer veya statüye önem vermesi, onların aile ve arkadaşlık ilişkilerini önemsemediği anlamına gelmez.
Sosyal rol teorisi de kadın ve erkek davranışlarındaki bazı farklılıkların, toplumların insanları farklı rollere yönlendirmesiyle ilişkili olabileceğini savunuyor. Tarihsel olarak bakım verme rollerinin kadınlarla, ekonomik sağlayıcılık ve statü rollerinin erkeklerle daha fazla ilişkilendirilmesi, zaman içinde davranış beklentilerini de şekillendirebiliyor.
Bu yüzden “Per ardua ad alta” üzerinden cinsiyet meselesine baktığımızda şöyle daha dengeli bir sonuç çıkıyor:
Erkekler çoğu toplumda başarının bağımsızlık, statü ve performans boyutuyla daha erken sosyalleştirilebilirken kadınlar ilişki, bakım ve toplumsal bağların korunması yönünde daha fazla beklentiyle karşılaşabilir. Ancak bunlar kesin kişilik sınırları değil, kültürel olarak şekillenen eğilimlerdir.