İnsanların iletişim biçimleri; kişiliklerinden, yetiştirilme tarzlarından, kültürlerinden, mesleki deneyimlerinden ve içinde bulundukları koşullardan etkilenir. Empati kurabilen, insan ilişkilerinde dikkatli davranan erkekler de vardır. Stratejik düşünen, doğrudan çözüm arayan kadınlar da vardır. Aynı kişi bir durumda duygusal destek sunarken başka bir durumda ayrıntılı bir plan hazırlayabilir.
Örneğin bir ekip yöneticisi olan Murat, çalışanının iş yükü nedeniyle zorlandığını fark ettiğinde önce görevleri yeniden düzenleyebilir. Fakat yalnızca iş listesini değiştirmekle kalmayıp çalışanının kendisini nasıl hissettiğini de dinlerse daha kapsamlı bir çözüm geliştirebilir.
Mühendis olan Zeynep ise ekibindeki anlaşmazlığı ele alırken önce herkesin bakış açısını dinleyebilir. Ardından görev dağılımı, zaman çizelgesi ve ölçülebilir hedefler belirleyebilir. Böylece empati ile stratejik düşünmeyi bir araya getirebilir.
Bu iki örnekte de cinsiyet, davranışın tek açıklaması değildir. Her iki kişi de hem ilişkileri gözetebilir hem de sorunları çözmek için sistemli adımlar atabilir.
Pozitif psikolojinin karakter güçleri yaklaşımı açısından bakarsak merak, adalet, cesaret, özdenetim ve sosyal zekâ gibi özellikleri tek bir cinsiyete aitmiş gibi düşünmek de doğru olmaz. Bunlar bireylerde farklı biçimlerde ortaya çıkabilen insani kapasitelerdir.
Bazen bir arkadaşımızın ihtiyacı yeni bir stratejidir. Bazen de onu gerçekten dinleyen birine ihtiyacı vardır. Üstelik bu iki ihtiyaç aynı anda da bulunabilir.
Asıl soru şu: Karşımızdaki insanın nasıl biri olduğunu varsaymak yerine, o anda neye ihtiyaç duyduğunu sormayı öğrenebilir miyiz?
9. Pozitif Psikoloji Gerçekten İşe Yarıyor mu, Yoksa Her Şey Bir Gülümsemeden mi İbaret?
Pozitif psikolojiye ilgi arttıkça bu alanın yanlış anlaşılması da kolaylaşıyor. Bazen olumlu düşünmenin bütün sorunları çözeceği, yeterince mutlu olmaya karar veren herkesin başarılı olacağı veya kötü duyguların mutlaka ortadan kaldırılması gerektiği gibi iddialarla karşılaşıyoruz.
Bunlar pozitif psikolojinin bilimsel yaklaşımını doğru yansıtmaz.
Amerikan Psikoloji Derneği'nin pozitif psikoloji üzerine yayımladığı değerlendirmeler, alanın araştırmalarla geliştiğini ancak bazı müdahalelerin etkililiği konusunda dikkatli değerlendirmelere ihtiyaç bulunduğunu vurgular. Bir uygulamanın popüler olması, herkeste aynı sonucu doğuracağını göstermez. Amerikan Psikoloji Derneği+1
Örneğin şükran günlüğü tutmak bazı insanlar için anlamlı olabilir. Bir kişi her akşam o gün takdir ettiği üç şeyi yazdığında yaşamındaki olumlu ayrıntıları daha fazla fark edebilir. Başka biri içinse aynı uygulama yapay veya zorlayıcı gelebilir.
Bu durumda mesele, uygulamayı yeterince iyi yapamadığını düşünerek kendini suçlamak değildir. Kendi ihtiyaçlarına uygun başka bir yöntem bulmak daha mantıklıdır.
Benzer şekilde iyimserlik, gerçekleri görmezden gelmek anlamına gelmez. İşsiz kalan birinin “Kesinlikle harika bir iş bulacağım,” demesi tek başına iş arama sürecini ilerletmez. Buna karşılık yeteneklerini değerlendirmesi, yeni başvurular hazırlaması, tanıdıklarından bilgi istemesi ve gerektiğinde eğitim alması umutla gerçekçiliği birleştirebilir.
Pozitif psikoloji, profesyonel ruh sağlığı desteğinin de yerine geçmez. Uzun süre devam eden yoğun sıkıntılar, günlük yaşamı ciddi ölçüde etkileyen belirtiler veya başa çıkmakta zorlanılan durumlar profesyonel değerlendirme gerektirebilir.
Bu nedenle sağlıklı yaklaşım, ne her şeyi karamsarlıkla yorumlamak ne de her sorunu pembe bir gözlükle görmektir. Amaç, yaşamın güçlüklerini kabul ederken kaynaklarımızı ve gelişme fırsatlarımızı da fark edebilmektir.
10. Pozitif Psikolojiyi Günlük Hayata Nasıl Taşıyabiliriz?
Teorileri öğrendik, önemli isimleri tanıdık. Şimdi asıl meseleye gelelim: Bunları günlük hayatta nasıl kullanabiliriz?
Bunun için hayatımızı baştan aşağı değiştirmemiz veya pazartesi sabahı saat beşte kalkıp buzlu suya girmemiz gerekmiyor. Zaten alarmı üç kez erteleyen insanların da psikolojik gelişim hakkı vardır!
1. Güçlü yönlerinizi keşfedin.
Son zamanlarda kendinizi iyi hissettiğiniz veya bir işi başarıyla tamamladığınız anları düşünün. O sırada hangi özelliğiniz size yardımcı oldu? Sabır mı, merak mı, yaratıcılık mı, yoksa başkalarıyla iş birliği yapma beceriniz mi?
2. Küçük ama anlamlı hedefler belirleyin.
“Daha mutlu olacağım” oldukça belirsiz bir hedeftir. “Bu hafta bir arkadaşımla telefona bakmadan yarım saat sohbet edeceğim” ise uygulanabilir bir adımdır.
3. Akış deneyiminizi destekleyin.
İlginizi çeken bir etkinlik seçin. Dikkatinizi bölen bildirimleri kapatın ve zorluk düzeyini becerilerinize göre ayarlayın. Kendinize sürekli performans baskısı yapmak yerine yaptığınız işle bağ kurmaya çalışın.
4. İlişkilerinize yatırım yapın.
Bir yakınınıza teşekkür etmek, bir arkadaşınızı dikkatle dinlemek veya bir iş arkadaşınızın emeğini takdir etmek basit görünebilir. Ancak sağlıklı ilişkiler, iyi oluşun önemli boyutlarından biridir.
5. Olumsuz duygularınızı düşman ilan etmeyin.
Üzgünseniz üzgün olduğunuzu kabul edin. Kaygılıysanız bu duygunun hangi durumla ilişkili olduğunu anlamaya çalışın. Her duyguyu hemen ortadan kaldırmaya çalışmak yerine bazen onu anlamak daha yararlı olabilir.
6. Kendi yöntemlerinizi değerlendirin.
Bir uygulamanın size iyi gelip gelmediğini gözlemleyin. Size uygun olmayan bir yöntemi sırf başkaları öneriyor diye sürdürmek zorunda değilsiniz. İnsanların ihtiyaçları ve koşulları farklıdır.
Bütün bu önerilerin ortak noktası, kusursuz bir insan olmaya çalışmak değil; kendimizi ve yaşamımızı biraz daha iyi anlamak için fırsatlar yaratmaktır.
Sonuç: Mutluluğun Tek Bir Mimarı Yok
Pozitif psikolojinin öncüleri, mutluluğun yalnızca şans, para veya olumlu düşüncelerden ibaret olmadığını anlamamız için farklı yollar açtı.
Martin Seligman insanın güçlü yönlerini, iyimserliğini ve iyi oluşunu bilimsel olarak incelemeyi destekledi. Mihaly Csikszentmihalyi, insanın yaptığı işe kendini kaptırdığı akış deneyimini araştırdı. Christopher Peterson, karakter güçlerini sistematik biçimde ele aldı. Abraham Maslow insan potansiyeli ve kendini gerçekleştirme üzerine düşündü. William James ise psikolojinin tarihsel gelişiminde alışkanlıklar ve insan deneyimi konularıyla önemli bir yer edindi. Barbara Fredrickson, Ed Diener ve C. Rick Snyder gibi araştırmacılar da olumlu duygular, öznel iyi oluş ve umut alanlarında bu birikimi genişletti. Amerikan Psikoloji Derneği+3
Bütün bu yaklaşımlardan çıkarabileceğimiz ortak ders şu: İyi bir hayatın tek bir tarifi yoktur.
Kimi insan için mutluluk yeni bir şey öğrenmektir. Kimi için ailesiyle zaman geçirmek, kimi için bir sorunu çözmek, kimi içinse günün sonunda vicdanen rahat bir biçimde başını yastığa koyabilmektir.
Üstelik hayatımız her gün harika geçmek zorunda da değildir. Bazen başarılı oluruz, bazen hata yaparız. Bazen kendimizi güçlü hissederiz, bazen desteğe ihtiyaç duyarız. Bunların hepsi insan deneyiminin bir parçasıdır.
Belki de pozitif psikolojinin en değerli mesajı, kendimizi sürekli mutlu olmaya zorlamak yerine hangi koşullarda geliştiğimizi keşfetmeye çalışmaktır.
Şimdi sözü foruma bırakalım:
- Sizin için mutluluk daha çok başarıya ulaşmak mı, yoksa hayatınızda anlamlı ilişkiler kurmak mı?
- Zor zamanlarda sizi ayağa kaldıran şey plan yapmak mı, bir yakınınızla konuşmak mı, yoksa biraz yalnız kalmak mı?
- Hayatınızda geliştirmek istediğiniz bir karakter gücü seçseniz bu ne olurdu: sabır, cesaret, merak, özdenetim, mizah veya başka bir özellik mi?
- Son olarak, mutluluğun öğrenilebilen bir beceri olduğuna inanıyor musunuz, yoksa koşulların etkisi daha mı belirleyici?
Belki de en güzel başlangıç, bütün bu soruların tek bir doğru cevabı olmadığını kabul etmektir. Çünkü insanı anlamaya çalışmak da başlı başına uzun, ilginç ve zaman zaman epey komik bir yolculuktur!
Örneğin bir ekip yöneticisi olan Murat, çalışanının iş yükü nedeniyle zorlandığını fark ettiğinde önce görevleri yeniden düzenleyebilir. Fakat yalnızca iş listesini değiştirmekle kalmayıp çalışanının kendisini nasıl hissettiğini de dinlerse daha kapsamlı bir çözüm geliştirebilir.
Mühendis olan Zeynep ise ekibindeki anlaşmazlığı ele alırken önce herkesin bakış açısını dinleyebilir. Ardından görev dağılımı, zaman çizelgesi ve ölçülebilir hedefler belirleyebilir. Böylece empati ile stratejik düşünmeyi bir araya getirebilir.
Bu iki örnekte de cinsiyet, davranışın tek açıklaması değildir. Her iki kişi de hem ilişkileri gözetebilir hem de sorunları çözmek için sistemli adımlar atabilir.
Pozitif psikolojinin karakter güçleri yaklaşımı açısından bakarsak merak, adalet, cesaret, özdenetim ve sosyal zekâ gibi özellikleri tek bir cinsiyete aitmiş gibi düşünmek de doğru olmaz. Bunlar bireylerde farklı biçimlerde ortaya çıkabilen insani kapasitelerdir.
Bazen bir arkadaşımızın ihtiyacı yeni bir stratejidir. Bazen de onu gerçekten dinleyen birine ihtiyacı vardır. Üstelik bu iki ihtiyaç aynı anda da bulunabilir.
Asıl soru şu: Karşımızdaki insanın nasıl biri olduğunu varsaymak yerine, o anda neye ihtiyaç duyduğunu sormayı öğrenebilir miyiz?
9. Pozitif Psikoloji Gerçekten İşe Yarıyor mu, Yoksa Her Şey Bir Gülümsemeden mi İbaret?
Pozitif psikolojiye ilgi arttıkça bu alanın yanlış anlaşılması da kolaylaşıyor. Bazen olumlu düşünmenin bütün sorunları çözeceği, yeterince mutlu olmaya karar veren herkesin başarılı olacağı veya kötü duyguların mutlaka ortadan kaldırılması gerektiği gibi iddialarla karşılaşıyoruz.
Bunlar pozitif psikolojinin bilimsel yaklaşımını doğru yansıtmaz.
Amerikan Psikoloji Derneği'nin pozitif psikoloji üzerine yayımladığı değerlendirmeler, alanın araştırmalarla geliştiğini ancak bazı müdahalelerin etkililiği konusunda dikkatli değerlendirmelere ihtiyaç bulunduğunu vurgular. Bir uygulamanın popüler olması, herkeste aynı sonucu doğuracağını göstermez. Amerikan Psikoloji Derneği+1
Örneğin şükran günlüğü tutmak bazı insanlar için anlamlı olabilir. Bir kişi her akşam o gün takdir ettiği üç şeyi yazdığında yaşamındaki olumlu ayrıntıları daha fazla fark edebilir. Başka biri içinse aynı uygulama yapay veya zorlayıcı gelebilir.
Bu durumda mesele, uygulamayı yeterince iyi yapamadığını düşünerek kendini suçlamak değildir. Kendi ihtiyaçlarına uygun başka bir yöntem bulmak daha mantıklıdır.
Benzer şekilde iyimserlik, gerçekleri görmezden gelmek anlamına gelmez. İşsiz kalan birinin “Kesinlikle harika bir iş bulacağım,” demesi tek başına iş arama sürecini ilerletmez. Buna karşılık yeteneklerini değerlendirmesi, yeni başvurular hazırlaması, tanıdıklarından bilgi istemesi ve gerektiğinde eğitim alması umutla gerçekçiliği birleştirebilir.
Pozitif psikoloji, profesyonel ruh sağlığı desteğinin de yerine geçmez. Uzun süre devam eden yoğun sıkıntılar, günlük yaşamı ciddi ölçüde etkileyen belirtiler veya başa çıkmakta zorlanılan durumlar profesyonel değerlendirme gerektirebilir.
Bu nedenle sağlıklı yaklaşım, ne her şeyi karamsarlıkla yorumlamak ne de her sorunu pembe bir gözlükle görmektir. Amaç, yaşamın güçlüklerini kabul ederken kaynaklarımızı ve gelişme fırsatlarımızı da fark edebilmektir.
10. Pozitif Psikolojiyi Günlük Hayata Nasıl Taşıyabiliriz?
Teorileri öğrendik, önemli isimleri tanıdık. Şimdi asıl meseleye gelelim: Bunları günlük hayatta nasıl kullanabiliriz?
Bunun için hayatımızı baştan aşağı değiştirmemiz veya pazartesi sabahı saat beşte kalkıp buzlu suya girmemiz gerekmiyor. Zaten alarmı üç kez erteleyen insanların da psikolojik gelişim hakkı vardır!
1. Güçlü yönlerinizi keşfedin.
Son zamanlarda kendinizi iyi hissettiğiniz veya bir işi başarıyla tamamladığınız anları düşünün. O sırada hangi özelliğiniz size yardımcı oldu? Sabır mı, merak mı, yaratıcılık mı, yoksa başkalarıyla iş birliği yapma beceriniz mi?
2. Küçük ama anlamlı hedefler belirleyin.
“Daha mutlu olacağım” oldukça belirsiz bir hedeftir. “Bu hafta bir arkadaşımla telefona bakmadan yarım saat sohbet edeceğim” ise uygulanabilir bir adımdır.
3. Akış deneyiminizi destekleyin.
İlginizi çeken bir etkinlik seçin. Dikkatinizi bölen bildirimleri kapatın ve zorluk düzeyini becerilerinize göre ayarlayın. Kendinize sürekli performans baskısı yapmak yerine yaptığınız işle bağ kurmaya çalışın.
4. İlişkilerinize yatırım yapın.
Bir yakınınıza teşekkür etmek, bir arkadaşınızı dikkatle dinlemek veya bir iş arkadaşınızın emeğini takdir etmek basit görünebilir. Ancak sağlıklı ilişkiler, iyi oluşun önemli boyutlarından biridir.
5. Olumsuz duygularınızı düşman ilan etmeyin.
Üzgünseniz üzgün olduğunuzu kabul edin. Kaygılıysanız bu duygunun hangi durumla ilişkili olduğunu anlamaya çalışın. Her duyguyu hemen ortadan kaldırmaya çalışmak yerine bazen onu anlamak daha yararlı olabilir.
6. Kendi yöntemlerinizi değerlendirin.
Bir uygulamanın size iyi gelip gelmediğini gözlemleyin. Size uygun olmayan bir yöntemi sırf başkaları öneriyor diye sürdürmek zorunda değilsiniz. İnsanların ihtiyaçları ve koşulları farklıdır.
Bütün bu önerilerin ortak noktası, kusursuz bir insan olmaya çalışmak değil; kendimizi ve yaşamımızı biraz daha iyi anlamak için fırsatlar yaratmaktır.
Sonuç: Mutluluğun Tek Bir Mimarı Yok
Pozitif psikolojinin öncüleri, mutluluğun yalnızca şans, para veya olumlu düşüncelerden ibaret olmadığını anlamamız için farklı yollar açtı.
Martin Seligman insanın güçlü yönlerini, iyimserliğini ve iyi oluşunu bilimsel olarak incelemeyi destekledi. Mihaly Csikszentmihalyi, insanın yaptığı işe kendini kaptırdığı akış deneyimini araştırdı. Christopher Peterson, karakter güçlerini sistematik biçimde ele aldı. Abraham Maslow insan potansiyeli ve kendini gerçekleştirme üzerine düşündü. William James ise psikolojinin tarihsel gelişiminde alışkanlıklar ve insan deneyimi konularıyla önemli bir yer edindi. Barbara Fredrickson, Ed Diener ve C. Rick Snyder gibi araştırmacılar da olumlu duygular, öznel iyi oluş ve umut alanlarında bu birikimi genişletti. Amerikan Psikoloji Derneği+3
Bütün bu yaklaşımlardan çıkarabileceğimiz ortak ders şu: İyi bir hayatın tek bir tarifi yoktur.
Kimi insan için mutluluk yeni bir şey öğrenmektir. Kimi için ailesiyle zaman geçirmek, kimi için bir sorunu çözmek, kimi içinse günün sonunda vicdanen rahat bir biçimde başını yastığa koyabilmektir.
Üstelik hayatımız her gün harika geçmek zorunda da değildir. Bazen başarılı oluruz, bazen hata yaparız. Bazen kendimizi güçlü hissederiz, bazen desteğe ihtiyaç duyarız. Bunların hepsi insan deneyiminin bir parçasıdır.
Belki de pozitif psikolojinin en değerli mesajı, kendimizi sürekli mutlu olmaya zorlamak yerine hangi koşullarda geliştiğimizi keşfetmeye çalışmaktır.
Şimdi sözü foruma bırakalım:
- Sizin için mutluluk daha çok başarıya ulaşmak mı, yoksa hayatınızda anlamlı ilişkiler kurmak mı?
- Zor zamanlarda sizi ayağa kaldıran şey plan yapmak mı, bir yakınınızla konuşmak mı, yoksa biraz yalnız kalmak mı?
- Hayatınızda geliştirmek istediğiniz bir karakter gücü seçseniz bu ne olurdu: sabır, cesaret, merak, özdenetim, mizah veya başka bir özellik mi?
- Son olarak, mutluluğun öğrenilebilen bir beceri olduğuna inanıyor musunuz, yoksa koşulların etkisi daha mı belirleyici?
Belki de en güzel başlangıç, bütün bu soruların tek bir doğru cevabı olmadığını kabul etmektir. Çünkü insanı anlamaya çalışmak da başlı başına uzun, ilginç ve zaman zaman epey komik bir yolculuktur!